HOLLANDSCHE IJZEREN SPOORWEG-MAATSCHAPPIJ H.IJ.S.M.(1837-1917)

Uit Condor Spoorwegen Lansingerland
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM of HSM) was de eerste Nederlandse spoorwegmaatschappij en werd opgericht op 8 augustus 1837 te Amsterdam.

De eerste spoorweg die de HIJSM aanlegde was de lijn van Amsterdam naar Haarlem, die op 20 september 1839 voor het publiek werd opengesteld. Hij bereikte Leiden in 1842, Den Haag in 1843 en Delft en Rotterdam in 1847. Deze lijn wordt ook wel de Oude Lijn genoemd. De aanleg van het traject tussen Den Haag en Rotterdam ondervond vertraging door een geschil met een grondeigenaar, beschreven in Het Laantje van Van der Gaag.

Deze eerste spoorlijn werd aangelegd met een spoorwijdte van 1945 mm. Alle latere spoorlijnen werden aangelegd met het inmiddels gebruikelijke normaalspoor (1435 mm). In 1866 was al het breedspoor omgebouwd tot normaalspoor.

Van het originele breedspoormaterieel is niets bewaard gebleven. Vanwege het 100-jarig jublileum in 1939, werd in 1938 van één van de eerste Nederlandse stoomlocomotieven De Arend met drie bijpassende personenwagons een replica gemaakt. Later kwam deze als statisch monument in het Nederlands Spoorwegmuseum te Utrecht. Bij de viering van het 150-jarig jublileum in 1989, werd de loc weer rijvaardig gemaakt. Bij speciale gelegenheden werd de locomotief weer onder stoom gebracht om op het terrein van het Spoorwegmuseum ritjes te maken. Sinds 2005 is deze trein onderdeel van de presentatie "De Grote Ontdekking" in het museum.29.jpg

Het eerste station dat Amsterdam bediende was d'Eenhonderd Roe en lag ongeveer ter hoogte van de huidige Van Hallstraat. Destijds was dit nog grondgebied van de buurgemeente Sloten. In 1842 kwam er een station bij de Willemspoort, de huidige Haarlemmerpoort, aan de westkant van de stad. Achter de poort lag een brug over de Singelgracht en daarachter lag het station, dus op de plek waar nu het Westerpark ligt. Verderop, richting centrum, aan de Haarlemmerhouttuinen bij het Singel, verrees in 1884 het hoofdkantoor van de maatschappij, gebouw De Droogbak, ontworpen door Christiaan Posthumus Meyjes sr.. In 1889 werd het Centraal Station vertrekpunt voor de treinen van de HIJSM.

Afb1.jpg

Het eerste station van Haarlem (het huidige is het vierde) lag op de plek waar nu de werkplaats ligt.

In Rotterdam eindigde de lijn bij het station Delftsche Poort, sinds 1956 vervangen door het Centraal Station).

Rotterdam station Delftsche Poort 1877.jpg

Na de aanleg van de Oude Lijn kwamen er in de 19e eeuw nog diverse spoor- en tramlijnen bij, voornamelijk in Holland, zoals de stoomtramlijn van station Den Haag Hollands Spoor naar Scheveningen . Ook de Staatslijn K (Den Helder – Amsterdam; Zaanlijn) werd door de HSM geëxploiteerd. Daarvoor legde de HIJSM in 1867 de lijn Haarlem – Velsen-IJmuiden Oost – Uitgeest aan. In 1883 werd een zijtak van Velsen-IJmuiden Oost naar IJmuiden aangelegd, later ook wel de IJmondlijn genoemd.

Ook in het Gooi was de HSM een belangrijke spoorwegmaatschappij. Dit kwam door de aanleg van de Oosterspoorweg op de route Amsterdam – Hilversum – Amersfoort – Apeldoorn – Zutphen. Vanuit Hilversum werd een zijtak aangelegd naar Station Utrecht Maliebaan met aansluiting bij Lunetten op de spoorlijn van de Staatsspoorwegen. De Oosterspoorweg en de zijtak werden geopend in de jaren 1874 tot 1876.

Verder nam de HIJSM de exploitatie van de spoorlijn Kesteren - Amersfoort en de spoorlijn Elst - Dordrecht (Betuwelijn), met verbinding naar Nijmegen / Kleef en verder, over van de Staatsspoorwegen. In 1886 werd deze lijn geopend en was jarenlang een belangrijke internationale verbinding zowel voor personen als goederen.

De HSM verzorgde vanaf 1885 ook de verbinding Amsterdam – Leeuwarden via de Zuiderzee. Vanuit Amsterdam reed de trein naar station Enkhuizen aan de haven. Per stoomschip werden de reizigers overgevaren naar station Stavoren, dat ook aan de haven ligt. Vandaar kon de reis per trein naar Leeuwarden worden voltooid. Ook werden per spoorpont goederenwagens overgezet. Na de fusie met de Staatsspoorwegen boette deze verbinding sterk aan belang in, nu men ook via Zwolle naar Leeuwarden kon reizen.

Naast spoorlijnen exploiteerde de HSM ook een aantal stoomtramlijnen, met name in Noord-Holland, o.a.: Egmond – Alkmaar – Bergen, Alkmaar – Schagen – Van Ewijksluis, Hoorn – Venhuizen – Enkhuizen, Kwadijk – Volendam en Bussum – Huizen (Vanaf 1917 Gooise Stoomtram).

In 1917 werd samen met de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen de belangenmaatschap Nederlandse Spoorwegen opgericht. Dit mondde uit in een fusie en de oprichting van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen op 1 januari 1938.

De naam van de maatschappij leeft nog voort in die van het Haagse station Hollands Spoor.

Enkele locomotieven, rijtuigen en goederenwagens afkomstig van de HSM zijn bewaard gebleven in het Nederlands Spoorwegmuseum, bij de Museumstoomtram Hoorn - Medemblik, de Museum Buurtspoorweg en Stoomtrein Goes - Borsele.